سازمان فرهنگی ورزشی شهرداری کاشان

مشاهیر کاشان

بازگشت

غیاث الدین جمشید کاشانی

ریاضیدان

(غياث‌الدين جمشيد کاشانی)

غياث‌الدين جمشيد کاشانی (۷۹۰-۸۳۲ قمری/۱۳۸۸-۱۴۲۹ ميلادی) زبردست‌ترين حساب‌دان و آخرين رياضی‌دان برجسته‌ی دو ره‌ی اسلامی و از بزرگ‌ترين مفاخر تاريخ ايران به شمار می‌آيد. وی به تکميل و تصحيح روش‌های قديمی انجام چهار عمل اصلی حساب پرداخت و روش‌های جديد و ساده‌تری برای آن‌ها اختراع کرد. در واقع، کاشانی را بايد مخترع روش‌های کنونی انجام چهار عمل اصلی حساب (به‌ ويژه ضرب و تقسيم) دانست. کتاب ارزشمند وی با نام مفتاح الحساب کتابی درسی، درباره‌ی رياضيات مقدماتی است و آن را از حيث فراوانی و تنوع مواد و مطالب و روانی بيان سرآمد همه‌ی آثار رياضی سده‌های ميانه می‌دانند.

زندگی‌نامه غیاث الدین جمشید کاشانی :

جمشيد ملقب به غياث‌الدين، فرزند پزشکی کاشانی به نام مسعود حدود سال ۷۹۰ قمری (۱۳۸۸ ميلادی)، در کاشان چشم به جهان گشود. او در همه‌ی آثارش خود را چنين معرفی کرده است: «کمترين بندگان خداوند (يا نيازمندترين بندگان خدا به رحمت او)، جمشيد، پسر مسعود طبيب کاشانی، پسر محمود پسر محمد ». بيش‌تر آنچه که از زندگی وی می‌دانيم از بررسی آثار علمی ارزنده‌اش و نيز دو نامه که خطاب به پدر خود و مردم کاشان نوشته به دست آمده است.
دوران کودکی و جوانی وی درست هم‌زمان با اوج يورش‌های وحشيانه‌ی تيمور به ايران بود. با وجود اين، جمشيد در همين شرايط نيز هرگز از آموختن علوم مختلف غافل نشد. پدرش مسعود، چنان‌که گفتيم، پزشک بود اما شايد از علوم ديگر نيز بهره‌ی بسيار داشت. به طور مثال، از يکی از نامه‌های کاشانی به پدرش معلوم می‌شود که پدر قصد داشته تا شرحی بر معيار الاشعار نصيرالدين طوسی بنويسد و برای پسر، يعنی جمشيد بفرستد.
نخستين فعاليت علمی کاشانی که از تاريخ دقيق آن آگاهيم، رصد خسوف در ۱۲ ذيحجه‌ی ۸۰۸ قمری، برابر با دوم ژوئن ۱۴۰۶ ميلادی در کاشان است. غياث‌الدين نخستين اثر علمی خود را در همين شهر و در ۲۱ رمضان ۸۰۹ قمری مطابق با اول مارس ۱۴۰۷ ميلادی، يعنی ۲ سال پس از مرگ تيمور و فرو نشستن فتنه‌ی او، نوشت. چهار سال بعد در ۸۱۳ قمری هنوز در کاشان بود و رساله‌ی مختصری به فارسی درباره‌ی علم هيأت(کيهان‌شناسی) نوشت. در ۸۱۶ قمری کتاب نجومی مهم خود يعنی زيج خاقانی را به فارسی نوشت و به اُلُغْ بيگ، فرزند شاهرخ و نوه‌ی تيمور، که در سمرقند به سر می‌برد، هديه کرد. کاشانی اميد داشت که با حمايت الغ بيگ بتواند با آسودگی بيشتر پژوهش‌های علمی خود را ادامه دهد.
کاشانی دست کم تا مدتی پس از پديدآوردن کتاب ارزشمند تلخيص المفتاح ، يعنی ۷ شعبان ۸۲۴ قمری مطابق با ۷ اوت ۱۴۲۱ ميلادی، هنوز در کاشان به سر می‌برد. اين نکته خود مايه‌ی شگفتی بسيار است که چرا مردی دانشور چون الغ بيگ پس از مطالعه‌ی زيج خاقانی به نبوغ کمنظير پديدآورنده ، يعنی کاشانی، پی نبرد! کاشانی در يکی از دو نامه‌ی خود از يک سو به طور تلويحی از اين‌که بسيار دير مورد توجه دولت‌مردان قرار گرفته گلايه می‌کند و از سوی ديگر از اين‌که پس از اين مدت دراز به شهری چون سمرقند دعوت شده است، سر از پا نمی‌شناسد.
کاشانی به احتمال قوی در ۸۲۴ قمری به همراه معين‌الدين کاشانی(همکار غياث‌الدين در کاشان و سمرقند) از کاشان به سمرقند رفت و چنان که خود در نامه‌هايش کم و بيش اشاره کرده، در پی‌ريزی رصدخانه‌ی سمرقند نقش اصلی را ايفا نمود. از همان آغازِ کار، وی را به رياست آن‌جا برگزيدند و تا پايان عمر به نسبت کوتاه خود در همين مقام بود. وی سرانجام صبح روز چهارشنبه ۱۹ رمضان ۸۳۲ قمری برابر با ۲۲ ژوئن ۱۴۲۹ ميلادی بيرون شهر سمرقند و در محل رصدخانه درگذشت.
امين احمد رازی در کتاب تذکر ه هفت اقليم می‌گويد که چون کاشانی چنان که بايد و شايد آداب حضور در دربار را رعايت نمی‌کرد ، الغ بيگ فرمان به قتل او داد. از نامه‌های کاشانی به پدرش چنين برمی‌آيد که پدر به دلايلی از سرنوشت فرزند خود در دربار الغ بيگ نگران بود و در نامه يا نامه‌هايی، پسر را از خطرات معمول در دربار پادشاهان برحذر داشته و کاشانی نيز در پاسخ برای کاستن از نگرانی‌های پدر، نمونه‌های متعددی از توجه خاص الغ بيگ به خود را برای پدر شاهد آورده است.

نوآوری‌های غیاث الدین جمشید کاشانی :

۱) اختراع کسرهای دهگانی(اعشاری). گرچه کاشانی نخستين به کار برنده‌ی اين کسرها نيست، اما بی‌ترديد رواج اين کسرها را به او مديونيم.
۲) دسته‌بندی معادلات درجه‌ی اول تا چهارم و حل عددی معادلات درجه‌ی چهارم و بالاتر
۳) محاسبه‌ی عدد p . کاشانی در الرساله المُحيطيه (ص ۲۸ )، عدد p را با دقتی که تا ۱۵۰ سال پس از وی بی‌نظير ماند محاسبه کرده است.
۴) تکميل و تصحيح روش‌های قديمی انجام چهار عمل اصلی و اختراع روش‌های جديدی برای آن‌ها . در واقع، کاشانی را بايد مخترع روش‌های کنونی انجام چهار عمل اصلی حساب ( به‌ ويژه ضرب و تقسيم) دانست.
۵) اختراع روش کنونی پيدا کردن ريشه‌ی n اُم عدد دلخواه. روش کاشانی در اصل همان روشی است که صدها سال بعد توسط پائولو روفينی (رياضی‌دان ايتاليايی، ۱۷۶۵-۱۸۲۲ميلادی )، و ويليام جُرج هارنر (رياضی‌دان انگليسی، ۱۷۸۶-۱۸۳۷ميلادی )، بارديگر اختراع شد.
۶) اختراع روش کنونی پيدا کردن جذر (ريشه‌ی دوم) که در اصل ساده شده‌ی روش پيدا کردن ريشه‌‌ی n اُم است.
۷) ساخت يک ابزار رصدی. کاشانی ابزارِ رصدی جالبی اختراع کرد و آن را طَبَقُ المَناطِقْ ناميد. رساله‌ای نيز به نام نُزْهَهُ الحَدائِق درباره‌ي چگونگی کار با آن نوشت.
۸) تصحيح زيج ايلخانی. کاشانی زيج خاقانی را نيز در تصحيح اشکالات زيج ايلخانی نوشت.
۹) نگارش مهم‌ترين کتاب درباره‌ی حساب. کتاب مفتاح الحساب کاشانی مهم‌ترين و مفصل‌ترين اثر درباره‌ی رياضيات عملی و حساب در دوره‌ی اسلامی است.
۱۰) محاسبه‌ی جِيْب يک درجه. کاشانی در رساله‌ی وَتَر و جِيْب مقداری برای جِيْبِ يک درجه (۶۰ sin 1˚) به دست آورده که اگر آن را بر ۶۰ تقسيم کنيم ، حاصل آن تا ۱۷ رقم اعشاری با مقدار واقعی سينوس يک درجه موافق است.